به فراموشی که فکر می‌کنم، مجموعه‌ای از خاطرات شرم‌آور و غم‌باری که فراموش کرده‌ام، زنده می‌شوند. به شادی که فکر می‌کنم، به فضایی بی‌کران از «هیچ» بدل می‌شوم. چند وقتی است که زیر نور زرد اتاق می‌نشینم و احساسات فراموش‌شده، مثل بچه‌هایی که نمی‌خواهند مادرشان را بیدار کنند، به من نزدیک می‌شوند. انگار که نیستند، اما من حس‌شان می‌کنم؛ صدای نفس‌های بریده‌بریده‌شان را می‌شنوم. فکر می‌کنم شاید این چند وقت خوابم سبک شده است؛ احتمالا همیشه آنجا بوده‌اند.

بچه که بودم، بهترین ساعات روزم ظهرها بود؛ وقتی که همه خواب بودند. می‌نشستم روی پله‌هایی که به پشت‌بام می‌رسید و روی تخته‌سفید سی‌در‌چهل‌ام با ماژیک داستان می‌نوشتم. اگر داستان طولانی می‌شد، خط‌به‌خط از ابتدا پاک می‌کردم و خطوط جدید می‌نوشتم. اول، کلمات رها و بزرگ بودند، انگار که تخته تا ابد کش خواهد آمد؛ بعد هرچه می‌گذشت، ریز و ریزتر می‌شدند و در نهایت همگی پاک می‌شدند. چیزی از آن داستان‌ها یادم نیست؛ نه یک کلمه، نه یک شخصیت، نه حتی یک خط به‌یادماندنی. انگار آن‌ها را برای همین نوشته بودم که فراموش شوند.

بزرگ‌تر که شدم، مریض یادداشت‌نوشتن شدم؛ به‌طوری که کوچک‌ترین چیزها را با وسواس می‌نوشتم و سرتاپایم را با ضربدرهای بزرگ و کوچک می‌آراستم؛ انسان هرچه بزرگ‌تر می‌شود، محکم‌تر لحظه‌هایش را می‌چسبد. با این وجود، خیلی چیزها فراموشم شده است و هرچه می‌گذرد، تکه‌های روشنِ بیشتری از من رها می‌شوند. حالا وقتی به آن فضایِ وسیعِ خالی فکر می‌کنم -مثل یک اتاق بزرگ خاموش که هیچ مبلمانی در آن نمانده- مانند دانه‌های قاصدکی هستم که در آن پوچی شناورند.

می‌گویند عضله حافظه دارد، هنر حافظه دارد و حتی غم هم حافظه دارد؛ اما شادی حافظه ندارد. انسان یک مدت که شاد نباشد، فراموش می‌کند که چگونه باید شاد باشد. به همین منظور، چند سالی هست که در کنار چیزهای فراموش‌شده، «شادی» را هم اضافه کرده‌ام. دیروز در آخر لیست خریدم، درست بعد از سیب‌زمینی و پیاز، نوشتم: «شادی». حس بیمار آلزایمری را دارم که در تقلا است اسم فرزندانش را فراموش نکند. در این قیاس، او از من پله‌ای بالاتر است؛ چرا که او در فراموشی گزینش نمی‌کند.

در آن دوران کودکی که فکر می‌کردم ذهنم مثل یک دفتر نقاشی بی‌نهایت است، در آن ظهرها که سکوت، قانون بازی‌هایم بود، همه‌چیز کش می‌آمد؛ قدم‌هایم طول می‌کشیدند و ساعت‌ها می‌گذشت تا فاصله‌ی راهرو تا اتاق‌خواب را طی کنم. انگار که بیداری و حتی «بودن»، یک جرم بزرگ بود.

اکنون که سال‌ها گذشته است و من کمی خوابم سبک شده، می‌شنوم که تکه‌های باقی‌مانده، نفس‌هایشان را حبس کرده‌اند. گاهی پشت میزم که نشسته‌ام، لذت می‌برم که این‌چنین آهسته و ترسان می‌آیند. چیزی در من تسلا می‌یابد، اما بلافاصله می‌ترسم؛ که آدمیزاد چه بر سرش آمده که شادی این‌گونه با احتیاط نزدیک می‌شود؟ از چه زمانی آن‌قدر غم‌ها قدرتمند شده‌اند که شاد بودن را هم باید در کنار برنامه‌های هفتگی اضافه کنیم؟

از شادی که حرف می‌شود، یاد یادداشتی از احمد شاملو می‌افتم که در آن، شادی با قلمش یک سلاح قدرتمند بود:

«شادی! عجبا! تو قلم به دست گرفته‌یی. می‌دانی این چیست؟‌ در این قرنِ وحشتی که هر گوشه‌یی از جهان انباری از مرگبارترین سلاح‌ها شده است، آن‌چه تو در دست گرفته‌یی تنها سلاحی‌ست که دیکتاتورها، غاصبان قدرت و خوف‌انگیزترین سوداگرانِ سعادت و استقلال و شرافت ملّت‌ها از وحشت آن خواب ندارند. ــ برادر من! اندکی بالاتر بایست و مقام آزادی انسان را برتر از مسلک‌ها و عقاید قرار بده. قبول کن که سازندگان حقیقی تبار انسان، متفکران و نویسندگان‌اند. و قبول کن که آفتاب‌ها از میان سیاهی‌های مُرکب چاپ طلوع می‌کند، نه از جرقه‌های تفنگ و برق صاعقه و از شمشیرهای صیقل‌خورده.»[1]

به گمانم باید به‌گونه‌ای به گوش آقای شاملو برسانیم که شادی خیلی‌وقت است قلمش را شکانده است، جوهر ماژیکش تمام شده و منتظر است بالاخره بیدار شویم. تنها یک چیز است که هنوز بی‌وقفه نفس می‌کشد و خسته نمی‌شود: همین قرن وحشتناکی که در آن زندگی می‌کنیم.

 

[1] با دوستان، خوشه، شماره ۴۸، بهمن‌ماه ۱۳۴۶ | وب‌سایت و کانال رسمی احمد شاملو (www.shamlou.org)

سوزانا امامی

برای خواندن مقالات بیش‌تر از این نویسنده ضربه بزنید.